Hãy hình dung hai người. Người thứ nhất đọc 20 cuốn sách mỗi năm nhưng không bao giờ nói về chúng với bất kỳ ai. Ở một nơi khác, một nhóm bạn mỗi người chỉ đọc vài cuốn mỗi năm, nhưng thường xuyên trao đổi về những cuốn sách họ đang đọc.

Người đầu tiên vẫn là một người đọc. Nhóm bạn thứ hai đang tạo ra một điều khác: một đời sống xã hội xoay quanh việc đọc.

Vậy mà khi nói về văn hóa đọc, cách phổ biến nhất vẫn là đếm. Một người đọc bao nhiêu cuốn sách trong một năm? Một quốc gia đọc trung bình bao nhiêu cuốn? Người trẻ đọc bao nhiêu giờ mỗi tuần? Số lượng sách bán ra tăng hay giảm? Bao nhiêu phần trăm dân số có thói quen đọc? Những con số ấy hữu ích. Nhưng chúng có thể khiến chúng ta bỏ qua một câu hỏi lớn hơn.

"Một xã hội có thể có rất nhiều người đọc mà vẫn chưa chắc có một văn hóa đọc mạnh."

Bởi văn hóa đọc không chỉ nằm ở việc một cá nhân có mở sách hay không. Nó còn nằm ở cách một xã hội nói về sách, lựa chọn sách, chia sẻ sách, tranh luận về những điều đã đọc và tạo ra những không gian để việc đọc trở thành một hoạt động có ý nghĩa giữa người với người.

Sự khác biệt ấy ngày càng đáng chú ý trong bối cảnh việc đọc đang thay đổi rất nhanh. Năm 2026, National Literacy Trust tại Anh ghi nhận một tín hiệu tích cực sau nhiều năm suy giảm: tỷ lệ trẻ em và người trẻ từ 8–18 tuổi nói rằng họ thích đọc trong thời gian rảnh tăng từ 32,7% năm 2025 lên 36,1%; tỷ lệ đọc hằng ngày tăng từ 18,7% lên 20,3%. Nhưng ngay cả sau sự phục hồi này, cả hai chỉ số vẫn thấp hơn đáng kể so với một thập niên trước.

Những con số ấy cho thấy một điều quan trọng: xây dựng văn hóa đọc không phải là một chiến dịch có thể giải quyết bằng cách đơn giản yêu cầu mọi người đọc thêm. Muốn một xã hội đọc, có lẽ phải tạo ra một xã hội trong đó đọc là một phần tự nhiên của đời sống.

Để hiểu "một phần tự nhiên của đời sống" nghĩa là gì, cần bắt đầu từ chủ ngữ của câu.

Khi nói "tôi đọc sách", chúng ta đang nói về một hành vi cá nhân. Tôi chọn một cuốn sách, mua hoặc mượn nó, dành thời gian đọc. Tôi có thể thích hoặc không thích, đọc hết hoặc bỏ dở.

Nhưng khi nói "xã hội có văn hóa đọc", chủ thể của câu đã thay đổi. Không còn chỉ là "tôi". Đó là gia đình, trường học, thư viện, nhà sách, nhà xuất bản, truyền thông, câu lạc bộ, cộng đồng, những người làm giáo dục và cả những người bạn mà chúng ta có thể nói chuyện cùng về một cuốn sách.

Văn hóa đọc vì thế không chỉ là tổng số những người đang đọc sách. Nó là môi trường khiến việc đọc trở nên dễ bắt đầu, dễ duy trì và có lý do để tiếp tục.

Điều này giải thích tại sao hai đứa trẻ có thể có trải nghiệm rất khác nhau với sách, ngay cả khi cả hai đều "được dạy đọc".

Một đứa trẻ lớn lên trong nhà có sách:

- Nhìn thấy cha mẹ đọc.

- Thấy sách xuất hiện trong nhà như một vật thể bình thường của đời sống.

- Nghe người lớn nói về một cuốn sách, được hỏi mình thích nhân vật nào, được đưa đến nhà sách hoặc thư viện và được quyền chọn một cuốn sách.

Một đứa trẻ chỉ được yêu cầu "phải đọc":

- Chỉ gặp sách trong danh sách bài tập.

Sự khác biệt không nằm hoàn toàn ở số lượng sách. Nó nằm ở ý nghĩa mà môi trường xung quanh gán cho việc đọc.

Dữ liệu của National Literacy Trust năm 2025 cho thấy một mối liên hệ đáng chú ý. Phần lớn trẻ em và thanh thiếu niên từ 5–18 tuổi tại Anh có ít nhất một cuốn sách của riêng mình ở nhà (89,7%). Và những trẻ có sách riêng có khả năng nói rằng mình thích đọc cao gần gấp bốn lần nhóm không có, đồng thời khả năng đọc hằng ngày cũng gần gấp bốn lần:

- Nói rằng mình thích đọc: 40,0% (có sách riêng) so với 11,3% (không có sách riêng).

- Đọc hằng ngày: 24,1% (có sách riêng) so với 6,8% (không có sách riêng).

Đây là mối liên hệ, không phải bằng chứng rằng chỉ cần sở hữu sách thì thói quen đọc sẽ tự hình thành. Nhưng nó cho thấy quyền tiếp cận và sự hiện diện của sách trong môi trường sống có liên quan chặt chẽ tới trải nghiệm đọc.

Nói cách khác, muốn một người đọc, đôi khi câu hỏi đầu tiên cần đổi chỗ.

Câu hỏi quen thuộc: "Người đó có muốn đọc không?"

Câu hỏi nên hỏi trước: "Người đó có đang sống trong một môi trường khiến việc đọc trở nên dễ dàng và tự nhiên không?"

Nếu môi trường quan trọng đến vậy, thì chỉ cần có thật nhiều sách quanh ta là đủ? Không hẳn. Sách có thể xuất hiện ở khắp nơi nhưng việc đọc vẫn đứng ngoài đời sống.

- Có hàng nghìn tựa sách mới mỗi năm, nhưng người đọc không biết bắt đầu từ đâu.

- Có những thư viện với hàng chục nghìn đầu sách, nhưng người dân không coi thư viện là một phần quen thuộc của đời sống.

- Có nhà sách lớn, nhưng người bước vào chủ yếu để mua một món quà.

- Có vô số bài đăng giới thiệu sách trên mạng xã hội, nhưng việc đọc vẫn bị biến thành một cuộc đua về số lượng: đọc bao nhiêu cuốn, đọc nhanh thế nào, hoàn thành thử thách gì.

Một nền văn hóa đọc mạnh cần nhiều thứ hơn sự phong phú của nguồn cung. Nó cần những "cầu nối" giữa sách và con người:

- Một giáo viên giới thiệu một cuốn sách đúng lúc.

- Một người bạn nói "cuốn này làm tôi thay đổi cách nhìn về chuyện đó".

- Một nhà sách tạo ra không gian để người ta muốn ở lại lâu hơn.

- Một thư viện tổ chức câu lạc bộ đọc.

- Một video trên mạng xã hội khiến một người lần đầu tiên muốn tìm hiểu về một tác giả.

NielsenIQ BookData gọi sự gia tăng này là "social reading": đời sống xã hội xung quanh việc khám phá và mua sách. Dữ liệu tại Anh đến tháng 3/2025 cho thấy việc phát hiện sách thông qua mạng xã hội/video, nhóm đọc và lời giới thiệu từ bạn bè, gia đình đều đạt mức cao nhất trong lịch sử khảo sát của họ đối với sách người tiêu dùng mua cho bản thân. Nhóm độc giả trẻ đặc biệt nổi bật ở các hình thức khám phá này.

Điều đáng chú ý là mạng xã hội ở đây không nhất thiết đối lập với văn hóa đọc. Ngược lại, nó có thể trở thành một hạ tầng mới để văn hóa đọc lan truyền. Chúng ta sẽ quay lại điểm này ở phần sau. Trước đó, hãy xem điều gì xảy ra khi cầu nối ấy hoạt động.

Một cuốn sách có thể kết thúc ở trang cuối, nhưng đời sống của cuốn sách không nhất thiết kết thúc ở đó. Nó có thể bắt đầu một cuộc trò chuyện.

Một người đọc “Sapiens” và muốn biết người khác nghĩ gì về cách Harari kể lại lịch sử. Một nhóm bạn đọc một cuốn tiểu thuyết rồi tranh luận xem nhân vật chính có thực sự đúng hay không. Một lớp học cùng đọc một tác phẩm và nhận ra rằng mỗi người đã nhìn cùng một câu chuyện theo một cách khác.

Ở đây, giá trị của việc đọc không còn chỉ nằm trong mối quan hệ giữa người đọc và cuốn sách. Nó nằm trong mối quan hệ giữa người đọc với những người đọc khác.

Đó là lý do book club, reading group và các hình thức shared reading vẫn tồn tại dù Internet đã khiến việc tìm kiếm thông tin và kết nối với người khác trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.

Một tổng quan nghiên cứu về "reading for wellbeing" công bố năm 2025, dựa trên 43 công trình, xác định nhiều cơ chế thông qua đó đọc vì niềm vui có thể hỗ trợ wellbeing. Đó là việc tạo ra không gian tách khỏi áp lực thường ngày, kích thích trí tuệ, nhìn thế giới từ góc nhìn khác và đặc biệt là collective meaning-making: cùng nhau tạo ra ý nghĩa thông qua thảo luận trong nhóm đọc.

Điều này gợi ra một cách nhìn khác. Có thể một trong những giá trị quan trọng nhất của văn hóa đọc không phải là khiến tất cả mọi người đọc cùng một cuốn sách, mà là tạo ra một xã hội trong đó con người có nhiều cơ hội nói chuyện với nhau về những gì họ đã đọc.

Bởi khi hai người cùng đọc một cuốn sách nhưng hiểu nó khác nhau, sự khác biệt ấy không nhất thiết là vấn đề. Nó có thể chính là phần thú vị nhất.

Cuộc trò chuyện ấy cần một chỗ để diễn ra. Và đó là lý do thư viện vẫn có ý nghĩa.

Nếu chỉ nhìn thư viện như một nơi lưu trữ và cho mượn sách, chúng ta sẽ khó giải thích tại sao thư viện còn cần thiết trong thời đại Internet. Nếu thông tin là thứ duy nhất thư viện cung cấp, Internet đã có thể thay thế phần lớn chức năng ấy. Nhưng thư viện còn cung cấp một thứ khác: không gian xã hội.

Một báo cáo gần đây của OECD về kết nối xã hội và sự cô đơn nhấn mạnh vai trò của thư viện như một dạng "social infrastructure", tức hạ tầng xã hội. Thư viện có thể tạo điều kiện cho những tương tác giữa các nhóm người vốn ít có cơ hội gặp nhau, đồng thời cung cấp không gian học tập, truy cập Internet, hỗ trợ kỹ năng số và AI, các hoạt động văn hóa, câu lạc bộ sách và nhiều hình thức gắn kết cộng đồng khác.

Điều này làm thay đổi cách chúng ta nhìn về một thư viện. Nó không chỉ trả lời câu hỏi đầu tiên, mà cả những câu hỏi rộng hơn theo sau:

- "Bạn muốn đọc cuốn sách nào?"

- "Bạn muốn ở đâu khi đọc?"

- "Bạn muốn gặp những ai trong một xã hội mà việc đọc vẫn còn có ý nghĩa?"

Một người có thể đọc sách một mình trong phòng. Nhưng một xã hội cần những nơi mà việc đọc có thể trở thành một hoạt động chung. Đó có thể là thư viện, nhà sách, trường học, quán cà phê sách, câu lạc bộ, không gian cộng đồng hoặc đơn giản là một nhóm bạn gặp nhau mỗi tháng.

"Những không gian ấy làm một việc mà thuật toán không dễ làm thay: đưa những con người có thể chưa bao giờ gặp nhau vào cùng một không gian và cho họ một lý do để bắt đầu nói chuyện."

Điều tương tự xảy ra với nhà sách. Nếu nhà sách chỉ là nơi người ta đến để mua một sản phẩm, thương mại điện tử có thể thực hiện nhiệm vụ ấy hiệu quả hơn ở rất nhiều trường hợp.

Nhưng nhà sách vật lý có một lợi thế mà màn hình khó thay thế: khả năng tạo ra sự khám phá ngoài dự định.

- Bạn bước vào để tìm một cuốn sách kinh doanh và tình cờ nhìn thấy một cuốn lịch sử.

- Bạn không định mua tiểu thuyết nhưng bị thu hút bởi một bìa sách.

- Bạn nghe một người khác hỏi nhân viên về một cuốn sách và nhận ra đó chính là chủ đề mình đang quan tâm.

Những sự tình cờ ấy là một phần của đời sống văn hóa. Chúng không hiệu quả theo nghĩa thuật toán. Nhưng chính vì vậy chúng có giá trị.

Trong một môi trường kỹ thuật số, chúng ta thường được đề xuất dựa trên những gì mình đã thích. Trong một hiệu sách, chúng ta có thể bắt gặp thứ mình chưa biết rằng mình thích.

Sự khác biệt này quan trọng với văn hóa đọc. Một xã hội chỉ đọc những thứ mình đã biết mình muốn đọc có thể có một thị trường sách rất hiệu quả. Một xã hội có nhiều cơ hội tình cờ gặp những ý tưởng mình chưa từng nghĩ đến lại có điều kiện tốt hơn để hình thành đời sống trí tuệ đa dạng.

Đây là điểm không nên bỏ qua khi nói về thế hệ trẻ. Có một quan niệm rằng mạng xã hội khiến con người xa rời sách. Điều đó có thể đúng trong một số trường hợp. Nhưng dữ liệu thị trường cho thấy một bức tranh phức tạp hơn.

NielsenIQ BookData nhận thấy social media, video sharing, lời giới thiệu từ bạn bè và gia đình, cùng các reading group đều ngày càng đóng vai trò trong việc người tiêu dùng phát hiện sách. Những người trẻ đặc biệt nổi bật trong các hình thức khám phá này: nhóm 25–34 tuổi có xu hướng tham gia thảo luận trực tuyến và reading group cao hơn các nhóm tuổi xung quanh họ.

Điều này có nghĩa là văn hóa đọc không nhất thiết phải tồn tại bên ngoài Internet. Nó có thể di chuyển vào Internet. Một người quay video nói về cuốn sách mình vừa đọc. Một người khác bình luận rằng họ hoàn toàn không đồng ý. Một cuộc tranh luận kéo dài dưới một bài đăng. Một nhóm bạn chia sẻ danh sách đọc. Một cộng đồng cùng theo dõi một tác giả. Một người nhìn thấy cuốn sách trên TikTok rồi bước vào nhà sách để mua.

Những hoạt động ấy tạo ra một chuỗi rất khác với hình ảnh truyền thống về việc đọc: thấy sách → tò mò → tìm hiểu → đọc → chia sẻ → người khác tò mò → đọc

Ở đây, công nghệ không nhất thiết phá vỡ văn hóa đọc. Nó có thể trở thành cơ chế lan truyền của văn hóa đọc. Nhưng có một điều kiện: cuộc trò chuyện phải dẫn trở lại với cuốn sách, chứ không dừng lại ở việc tiêu thụ nội dung về sách.

Đây là một ranh giới rất quan trọng. Một xã hội có thể tràn ngập nội dung về sách mà số người thực sự đọc sách vẫn không tăng tương ứng. Có thể có những video "10 cuốn sách bạn phải đọc", những câu trích dẫn, những bảng xếp hạng, những video mở hộp, những bài review chỉ vài chục giây.

Nhưng nếu tất cả kết thúc ở việc biết cuốn sách tồn tại, chúng ta vẫn chưa có một đời sống đọc sâu. Văn hóa đọc không thể chỉ đo bằng mức độ người ta nói về sách. Nó phải được nhìn qua cả khả năng ở lại với sách.

Đây là nơi những dữ liệu về niềm vui đọc (reading enjoyment) trở nên quan trọng. Như đã thấy ở đầu bài, chỉ khoảng một phần ba trẻ em Anh thích đọc trong thời gian rảnh, và chỉ khoảng một phần năm đọc hằng ngày. Con số đã nhích lên lần đầu sau nhiều năm, nhưng vẫn còn xa mức của một thập niên trước.

Điều đáng chú ý hơn là nghiên cứu không chỉ hỏi trẻ có đọc hay không, mà còn tìm hiểu điều gì khiến chúng muốn đọc. Tỷ lệ trẻ 8–18 tuổi cho biết mỗi yếu tố có thể khiến chúng muốn đọc:

- Nội dung liên quan đến bộ phim hoặc chương trình truyền hình yêu thích: 38,1%

- Tài liệu đọc phù hợp với sở thích hoặc thú vui của mình: 37,1%

- Một bìa hoặc tiêu đề thú vị: 30,9%

- Quyền được tự chọn thứ mình đọc: 26,6%

Đây là một phát hiện quan trọng. Nếu muốn xây dựng văn hóa đọc, có lẽ chúng ta không nên bắt đầu bằng việc đặt câu hỏi từ phía mình.

Câu hỏi quen thuộc: "Làm thế nào để khiến mọi người đọc những cuốn sách mà chúng ta cho rằng họ nên đọc?"

Câu hỏi nên hỏi: "Làm thế nào để giúp họ tìm thấy lý do của riêng mình để muốn đọc?"

Một xã hội có văn hóa đọc không nhất thiết là xã hội mà mọi người đều đọc cùng một loại sách. Hãy nhìn những người đang đọc quanh ta:

- Người thích lịch sử.

- Người đọc tiểu thuyết.

- Người thích truyện tranh.

- Người chỉ đọc sách về công việc.

- Người nghe audiobook.

- Người đọc sách thiếu nhi cùng con.

- Người bắt đầu bằng fan fiction rồi chuyển sang tiểu thuyết.

- Người đọc sách trên giấy.

- Người đọc trên máy đọc sách.

Nếu mục tiêu của văn hóa đọc là làm cho tất cả những người này trở thành một kiểu độc giả giống nhau, chúng ta đang biến văn hóa đọc thành một dạng bài kiểm tra. Trong khi bản chất của văn hóa lại nằm ở sự đa dạng.

National Literacy Trust năm 2025 ghi nhận ngay cả những trẻ ít hứng thú với việc đọc vẫn đọc nhiều dạng nội dung khác nhau, từ lời bài hát, tin tức, tiểu thuyết, truyện tranh đến fan fiction. Nghiên cứu năm 2026 tiếp tục nhấn mạnh vai trò của quyền lựa chọn, khả năng tiếp cận và môi trường hỗ trợ trong việc duy trì mối quan hệ với việc đọc.

Không phải ai cũng bước vào thế giới sách bằng cùng một cánh cửa.

Nếu nhìn theo cách này, xây dựng văn hóa đọc không nhất thiết phải luôn bắt đầu bằng những chương trình quy mô lớn. Nó có thể bắt đầu từ:

- Một gia đình có một kệ sách mà trẻ được phép tự chọn.

- Một giáo viên dành 15 phút để học sinh đọc thứ mình thích thay vì luôn biến đọc thành bài kiểm tra.

- Một thư viện mở cửa như một không gian cộng đồng chứ không chỉ là nơi mượn sách.

- Một nhà sách có chỗ ngồi để người ta có thể ở lại.

- Một câu lạc bộ không yêu cầu mọi thành viên phải đọc cùng một cuốn sách.

- Một nhóm bạn gửi cho nhau một cuốn sách thay vì chỉ gửi một video tóm tắt.

- Một người cha kể cho con nghe về cuốn sách mình đang đọc.

- Một người trẻ đăng bài nói rằng một cuốn sách khiến họ thay đổi cách nhìn về một vấn đề, và một người khác quyết định tìm đọc nó.

Những hành vi nhỏ ấy không xuất hiện trong bảng thống kê doanh số sách. Nhưng chúng chính là thứ tạo nên hệ sinh thái xã hội của việc đọc. Và khi những hành vi ấy đủ phổ biến, việc đọc không còn là một hoạt động đặc biệt. Nó trở thành một phần của đời sống.

Chúng ta vẫn cần những con số: mỗi người đọc bao nhiêu, sách bán được bao nhiêu, trẻ em đọc thường xuyên đến đâu, thư viện có bao nhiêu người sử dụng. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, chúng ta có thể bỏ qua phần quan trọng nhất.

Bởi một xã hội có văn hóa đọc không chỉ là nơi có nhiều người đọc sách. Đó là nơi:

- Một đứa trẻ có thể nhìn thấy sách trước khi được yêu cầu phải đọc.

- Một người trưởng thành có thể bước vào nhà sách để tình cờ gặp một ý tưởng mà họ chưa từng tìm kiếm.

- Một người già có thể đến thư viện không chỉ để mượn sách mà còn để gặp người khác.

- Một nhóm bạn có thể tranh luận về một cuốn tiểu thuyết mà không cần phải đồng ý với nhau.

- Một người trẻ có thể phát hiện sách qua TikTok nhưng sau đó thực sự tìm đến cuốn sách.

Và đó là nơi việc đọc không chỉ giúp một người biết thêm, mà còn giúp họ có thêm điều để nói với người khác. Đó có lẽ là khác biệt quan trọng nhất giữa một xã hội có người đọc và một xã hội có văn hóa đọc. Một người đọc có thể sống một mình với cuốn sách. Nhưng văn hóa đọc chỉ xuất hiện khi những người đọc bắt đầu tạo ra một đời sống chung xung quanh những gì họ đọc.

Vì thế, câu hỏi quan trọng đối với ngành sách có lẽ không nên dừng ở một câu hỏi quen thuộc là "Làm thế nào để người Việt đọc nhiều sách hơn?", mà nên mở rộng ra nhiều câu hỏi khác: "Chúng ta đang xây dựng một môi trường như thế nào để việc đọc có thể trở thành một phần tự nhiên của đời sống?"

Bởi nếu muốn một xã hội đọc nhiều hơn, chúng ta không thể chỉ tạo ra nhiều sách hơn. Chúng ta phải tạo ra nhiều lý do hơn để con người tìm đến sách, nhiều không gian hơn để họ ở lại với sách và nhiều cơ hội hơn để họ gặp nhau qua những gì đã đọc.

Khi đó, văn hóa đọc sẽ không còn là một khẩu hiệu cần vận động. Nó sẽ trở thành một thói quen xã hội.

"Và có lẽ đó mới là lúc một xã hội thực sự bắt đầu sống cùng sách, thay vì chỉ đơn giản là đọc sách."

- Trạm Đọc