Trong “Lời nguyền Goliath - Những cuộc sụp đổ xã hội trong quá khứ và tương lai”, cuốn sách nằm trong top bán chạy của Sunday Times, Luke Kemp thay vì chỉ truy tìm nguyên nhân khiến các nền văn minh biến mất, tác giả đặt ra một câu hỏi khác: Khi một nền văn minh sụp đổ, điều gì thực sự biến mất - cả một xã hội, hay chỉ là cấu trúc quyền lực từng thống trị xã hội đó?
Để trả lời câu hỏi ấy, Kemp đưa ra khái niệm “Goliath” - những hệ thống phân cấp thống trị, trong đó có một nhóm cá nhân áp đặt bạo lực và kiểm soát tài nguyên, lao động của người khác. Các Goliath này (như đế chế, nhà nước cổ đại) mang trong mình mầm mống diệt vong và liên tục sụp đổ qua các thời kỳ.
Nhưng các Goliath có phải là trạng thái tất yếu của xã hội loài người? Để trả lời, Kemp trở lại một cuộc tranh luận lâu đời về “trạng thái tự nhiên” của con người. Trái với quan niệm gắn với Thomas Hobbes rằng khi thiếu vắng một quyền lực đủ mạnh để duy trì trật tự, con người sẽ rơi vào bạo lực và hỗn loạn, Kemp tập hợp bằng chứng từ khảo cổ học, nhân học và sinh học tiến hóa để phác họa một bức tranh khác. Trong phần lớn lịch sử tồn tại của loài người, các cộng đồng săn bắt – hái lượm có xu hướng tổ chức tương đối bình quyền, dựa vào hợp tác, chia sẻ và những cơ chế hạn chế sự tập trung quyền lực. Ngay cả trong thảm họa, thay vì tất yếu hoảng loạn và quay sang chống lại nhau, con người thường có khả năng đoàn kết và tương trợ.
Bên cạnh đó, Kemp tìm kiếm bước ngoặt trong những biến đổi lớn của thế Toàn Tân. Khí hậu ấm và ổn định hơn tạo điều kiện cho nông nghiệp thâm canh phát triển; những nguồn tài nguyên như ngũ cốc có thể tích trữ, định lượng và chiếm đoạt; trong khi khả năng độc quyền vũ khí và tổ chức bạo lực giúp một số nhóm tích lũy ngày càng nhiều của cải và quyền lực. Những điều kiện ấy góp phần thúc đẩy sự hình thành của các xã hội phân tầng, kéo theo chiến tranh, chế độ nô lệ và những dạng bất bình đẳng ngày càng sâu sắc.
Tuy nhiên, lịch sử không phải một đường thẳng tất yếu dẫn từ cộng đồng bình quyền tới những nhà nước ngày càng tập trung quyền lực. Qua các trường hợp như Çatalhöyük, Jenne-Jeno, Đào Tự, San Lorenzo hay Cahokia, Kemp cho thấy con người từng nhiều lần thử nghiệm, chống lại hoặc rời bỏ những cấu trúc phân cấp. Có những cộng đồng lựa chọn “bỏ phiếu bằng đôi chân”, rời khỏi các trung tâm quyền lực; có nơi những biểu tượng của tầng lớp thống trị bị phá bỏ và đời sống xã hội được tổ chức lại theo cách khác.
Từ đây, “Lời nguyền Goliath” cũng thách thức cách chúng ta vẫn thường đọc lịch sử. Phần lớn những gì còn lại từ các nền văn minh cổ đại - cung điện, lăng mộ, tượng đài, văn bản - đều gắn với tầng lớp cầm quyền. Khi những thiết chế ấy biến mất, lịch sử dễ được kể như câu chuyện về sự suy tàn của cả một xã hội. Nhưng Kemp đặt câu hỏi: Liệu sự sụp đổ của một đế chế có đồng nghĩa với thảm họa đối với tất cả mọi người? Trong một số trường hợp, sự tan rã của bộ máy thống trị lại có thể mở ra không gian tự chủ lớn hơn cho những cộng đồng từng nằm dưới quyền kiểm soát của nó.
Bằng cách kết hợp lịch sử, khảo cổ học, nhân học, sinh học tiến hóa và kinh tế học, Luke Kemp vì thế không chỉ kể lại những cuộc sụp đổ trong quá khứ. Ông sử dụng chúng để nhìn vào những Goliath của hiện tại, trong một thế giới đang đồng thời đối diện với biến đổi khí hậu, vũ khí hạt nhân, trí tuệ nhân tạo và những rủi ro có khả năng tác động đến toàn nhân loại.
Sự sụp đổ của Goliath không đồng nghĩa với sự kết thúc của xã hội. Như hình ảnh trên bìa sách - cuộc sống vẫn tiếp diễn bên những tàn tích của trật tự cũ - con người luôn có khả năng hợp tác, thích nghi và tổ chức lại đời sống sau những biến động.
MỤC LỤC CUỐN SÁCH
Mở đầu: Lịch sử nhân loại dưới góc nhìn của sự sụp đổ
PHẦN I. BÌNH MINH VÀ NGÀY TÀN
PHẦN II. SỰ THỊNH SUY CỦA ĐẾ CHẾ
PHẦN III. MÀN KẾT
THÔNG TIN TÁC GIẢ
Luke Kemp là nhà nghiên cứu về rủi ro thảm họa toàn cầu và lịch sử sụp đổ xã hội. Ông là cộng tác viên nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Rủi ro Tồn vong (CSER) thuộc Đại học Cambridge.
Với bằng Tiến sĩ Quan hệ Quốc tế tại Đại học Quốc gia Australia (ANU), ông đã có kinh nghiệm làm cố vấn cho Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng nhiều tổ chức quốc tế. Các bài viết của ông xuất hiện thường xuyên trên BBC, The New York Times và The New Yorker.
