“Những ràng buộc về tiền bạc chiếm rất nhiều sự chú ý của bạn,” nhà tâm lý học Đại học Princeton Eldar Shafir, một trong những người dẫn dắt nghiên cứu, cho biết. “Và khi đó, bạn còn rất ít ‘băng thông’ để giải quyết vấn đề. Năng lực nhận thức của bạn bắt đầu chậm lại, giống như một chiếc máy tính.”
Hiệu ứng này lớn hơn nhiều người nghĩ. Chỉ sau một lời nhắc ngắn về vấn đề tiền bạc, hiệu suất làm bài của người tham gia giảm ít nhất 25% - tương đương với việc bạn bị suy giảm năng lực tinh thần như khi thức trắng cả đêm.
Trong nghiên cứu, Shafir và các cộng sự tiếp cận người dân tại một trung tâm mua sắm ở Lawrenceville, New Jersey và hỏi về thu nhập của họ.
“Chúng tôi có một nhóm người tham gia khá đa dạng, chủ yếu thuộc tầng lớp trung lưu và thu nhập thấp,” ông cho biết. Mức thu nhập thấp nhất khoảng 20.000 USD/năm và trung bình khoảng 70.000 USD.
Trước khi bắt đầu làm bài, người tham gia được hỏi một câu liên quan đến tiền:
“Một người bị hỏng xe và cần X đô để sửa. Bạn hãy cho biết họ có những lựa chọn nào?”
Khi số tiền sửa xe nhỏ, ví dụ 100 USD, những người thu nhập thấp làm bài tốt ngang với người thu nhập cao. Nhưng khi số tiền tăng lên 1.500 USD, nhóm thu nhập thấp bắt đầu làm bài kém hơn.
“Câu hỏi về tiền kích hoạt phần não liên quan đến tài chính cá nhân của bạn,” nhà kinh tế học Harvard Sendhil Mullainathan giải thích. “Bạn bắt đầu nghĩ: ‘Làm sao mình trả tiền thuê nhà tháng này?’ Và điều đó cản trở khả năng suy nghĩ của bạn.”
Nhóm nghiên cứu cũng quan sát hiện tượng tương tự ở nông dân miền Nam Ấn Độ, những người chỉ được trả tiền một lần mỗi năm.
Ngay trước mùa thu hoạch mía, họ rơi vào tình trạng căng thẳng tài chính. Nhưng ngay sau khi nhận tiền, họ trở nên dư dả hơn. Kết quả cho thấy trước mùa thu hoạch, họ làm bài kiểm tra kém hơn so với sau khi nhận tiền.
“Nếu chỉ nhìn vào thu nhập trên giấy tờ, những người này không hẳn là nghèo,” Mullainathan nói. “Nhưng họ bị căng thẳng tài chính. Cơ chế chúng tôi nghiên cứu liên quan nhiều hơn đến việc bị ‘căng kéo’ về tiền bạc, chứ không chỉ là nghèo đói.”
Theo ông, khoảng một nửa người Mỹ rơi vào tình trạng này, luôn lo lắng mỗi tháng về việc thanh toán các hóa đơn.
Chỉ riêng việc nhận ra hiệu ứng này tồn tại cũng có thể giúp chúng ta đối phó tốt hơn.
“Nếu bạn cần đưa ra một quyết định quan trọng đòi hỏi suy nghĩ sâu, bạn nên đợi đến khi đầu óc không bị ‘đánh thuế’ bởi các vấn đề tài chính,” Mullainathan khuyên.
Ông và Shafir cho rằng những phát hiện này có ý nghĩa rộng hơn.
“Có một cuộc tranh luận lớn về việc vì sao người nghèo khó thoát nghèo,” Shafir nói. “Nghiên cứu của chúng tôi mang đến một góc nhìn mới.”
Trong nhiều trường hợp, không phải người nghèo kém thông minh hay kém khả năng lập kế hoạch hơn người giàu. Vấn đề là nghèo đói tiêu tốn nhiều năng lực nhận thức hơn.
“Khi người nghèo tập trung vào điều gì đó, họ quản lý tiền tốt hơn người giàu,” Shafir nói. “Nhưng trong khi làm rất tốt việc đó, họ lại không còn đủ sự chú ý cho những việc khác.”
Thoát khỏi vòng lặp của não bộ
Khi não bạn luôn bận lo trả tiền thuê nhà, bạn không thể nghĩ về đầu tư.
Khi bạn chạy deadline liên tục, bạn không thể xây dựng chiến lược dài hạn.
Không phải bạn không muốn. Mà là bạn không còn đủ khả năng để muốn đúng thứ.
Bạn đang bị cuốn vào vòng lặp khan hiếm: càng thiếu → càng sai → càng thiếu
Khan hiếm không chỉ là trạng thái, nó là một vòng lặp tự củng cố:
Bạn thiếu tiền / thời gian → Não bị chiếm dụng → Giảm năng lực suy nghĩ → Bạn đưa ra quyết định kém hơn → Kết quả tệ hơn → Bạn càng thiếu hơn
Và vòng lặp tiếp tục.
Đó là lý do vì sao nhiều người không thoát được khỏi áp lực tài chính, dù họ rất nỗ lực.
Để thoát khỏi vòng lặp khan hiếm “phần thưởng ngắn hạn” để xây dựng chiến lược dài hạn, cùng tìm hiểu thêm trong cuốn sách "Chế ngự tâm lý no bụng đói con mắt"!
- Trạm Đọc
- Tham khảo: NPR
