Trên tờ The Atlantic, tác giả Sophia Nguyen đã đưa ra những phân tích về sự thành công của “Dungeon Crawler Carl”, loạt tiểu thuyết khoa học viễn tưởng của Matt Dinniman, đang cho thấy một hướng đi đáng chú ý trong ngành xuất bản. 

“Dungeon Crawler Carl” được xây dựng quanh những cuộc phiêu lưu trong một trò chơi sinh tồn liên ngân hà, bộ truyện kết hợp hành động, hài hước, các hệ thống tính điểm và cơ chế nâng cấp nhân vật. Loạt sách đã bán được 17 triệu bản, có tám tập được xuất bản và đang được phát triển thành phim truyền hình. Tại Dragon Con, một hội nghị văn hóa đại chúng ở Atlanta, người hâm mộ thậm chí hóa trang thành nhân vật Carl với số lượng đông đảo, tạo nên sức hút vốn thường gắn với những thương hiệu trò chơi điện tử hoặc phim siêu anh hùng hơn là một tác phẩm văn học.

Thành công ấy không chỉ là câu chuyện về một bộ truyện bán chạy. Nó phản ánh sự phát triển của litRPG - dòng tiểu thuyết kết hợp văn học với cơ chế trò chơi nhập vai - đồng thời đặt ra một câu hỏi rộng hơn: khi văn hóa trò chơi điện tử ngày càng định hình đời sống, liệu nó có đang thay đổi cả cách con người tiếp nhận và đánh giá một câu chuyện?

LitRPG đưa những yếu tố quen thuộc của trò chơi điện tử vào cấu trúc truyện kể. Nhân vật không chỉ trải qua những thử thách mà còn tích lũy điểm kinh nghiệm, mở khóa kỹ năng, thu thập vật phẩm và nâng cấp năng lực. Những tiến bộ vốn được thể hiện bằng giao diện và chỉ số trên màn hình nay được diễn giải trực tiếp bằng ngôn ngữ.

Trong một tiểu thuyết truyền thống, sự trưởng thành của nhân vật thường được thể hiện thông qua hành động, lựa chọn và những thay đổi trong tâm lý. Với litRPG, quá trình đó có thể được cụ thể hóa bằng những con số: thêm điểm sức mạnh, đạt cấp độ mới hoặc mở khóa một kỹ năng. Sự phát triển của nhân vật vì thế trở nên hữu hình, có trình tự và dễ theo dõi.

Cách kể chuyện này có thể khiến những độc giả quen với văn học truyền thống cảm thấy nặng nề. Các bảng chỉ số, danh sách vật phẩm và những đoạn giải thích cơ chế trò chơi đôi khi làm gián đoạn mạch truyện. Nhưng chính những yếu tố bị xem là rườm rà ấy lại tạo nên trải nghiệm hấp dẫn đối với một bộ phận độc giả khác. Họ không chỉ theo dõi nhân vật vượt qua thử thách mà còn được chứng kiến từng bước tiến bộ được ghi nhận rõ ràng.

Điều này cho thấy văn học không nhất thiết phải duy trì một cách kể chuyện duy nhất để tạo ra sự gắn kết. Khi thói quen giải trí thay đổi, cấu trúc của câu chuyện cũng có thể thay đổi theo, kết hợp những hình thức kể chuyện mới để đáp ứng kỳ vọng của độc giả.

Một trong những chi tiết đáng chú ý nhất của thể loại này là khả năng tiếp cận những người trước đây không có thói quen đọc sách để giải trí. Theo Jeff Hays, người dẫn truyện cho phiên bản sách nói Dungeon Crawler, một tỷ lệ lớn độc giả litRPG vốn không phải những người thường xuyên đọc sách giải trí.

Điều này giúp lý giải vai trò quan trọng của sách nói trong sự phát triển của thể loại. Với những người làm việc theo ca dài, lái xe tải, làm việc trong nhà máy hoặc các ngành nghề kỹ thuật, nghe sách có thể phù hợp với nhịp sống hơn việc dành thời gian ngồi đọc sách giấy. Một câu chuyện được tiếp nhận qua âm thanh vẫn có thể trở thành một phần của đời sống đọc, ngay cả khi người nghe không có thói quen bước vào hiệu sách hay lựa chọn một cuốn tiểu thuyết in.

Đáng chú ý hơn, độc giả litRPG được cho là có tỷ lệ nam giới cao. Một số tác giả được phỏng vấn trong bài viết ước tính nam giới chiếm khoảng 70% lượng độc giả của họ. Trong bối cảnh ngành xuất bản từ lâu ghi nhận sự tham gia tích cực của độc giả nữ, việc một thể loại có thể thu hút thêm những nhóm độc giả nam vốn ít đọc tiểu thuyết mang ý nghĩa đáng quan tâm.

Tuy nhiên, không nên quy toàn bộ sức hấp dẫn của litRPG cho giới tính. Thể loại này còn đáp ứng những nhu cầu khác nhau: cảm giác tiến bộ, sự tò mò về thế giới hư cấu, niềm vui theo dõi các thử thách và khả năng tiếp nhận nội dung qua nhiều phương tiện. Những câu chuyện về xây dựng thị trấn, nuôi dạy con giữa ngày tận thế hay vận hành quán cà phê phép thuật cho thấy litRPG đang mở rộng vượt ra ngoài những cuộc chiến và hình mẫu anh hùng quen thuộc.

Bài học dành cho ngành xuất bản không đơn giản là tạo ra những cuốn sách giống trò chơi điện tử. Quan trọng hơn, đó là nhận diện những trải nghiệm mà các nhóm độc giả khác nhau đang tìm kiếm, từ đó xây dựng những hình thức kể chuyện và phương thức tiếp cận phù hợp.

Sự phát triển của “Dungeon Crawler Carl” còn cho thấy vai trò ngày càng lớn của những cộng đồng sáng tác và đọc sách trên môi trường số.

Trước khi được các nhà xuất bản truyền thống chú ý, Dinniman đã tìm được độc giả trên Royal Road, nền tảng đăng tải tiểu thuyết theo kỳ. Đây là con đường mà nhiều tác giả litRPG lựa chọn: đưa tác phẩm lên mạng, xây dựng cộng đồng độc giả và phát triển câu chuyện thông qua phản hồi trực tiếp.

Mô hình này tạo ra một mối quan hệ khác với cách xuất bản truyền thống. Thay vì hoàn thành tác phẩm rồi chờ phản hồi sau khi sách phát hành, tác giả có thể theo dõi bình luận, điều chỉnh bản thảo và thử nghiệm hướng phát triển của cốt truyện. Một số người còn để độc giả bỏ phiếu cho những bước ngoặt trong truyện, cung cấp bản thảo sớm và nội dung bổ sung cho người đăng ký trả phí trên Patreon.

Khi cộng đồng đã đủ lớn, các nhà xuất bản truyền thống có thể tham gia để đưa tác phẩm đến thị trường rộng hơn. Trong trường hợp Dungeon Crawler Carl, lịch phát hành sách in nhanh và đều đặn giúp loạt truyện duy trì sự hiện diện tại hiệu sách, trong khi lượng người hâm mộ trực tuyến tạo nền tảng cho sức lan truyền.

Đây không phải con đường hoàn toàn mới trong ngành xuất bản. Nhưng litRPG cho thấy rõ cách một thể loại từng bị các nhà xuất bản truyền thống bỏ qua có thể phát triển nhờ cộng đồng riêng, sau đó trở thành một sản phẩm thương mại quy mô lớn.

Ranh giới giữa tác giả, độc giả và cộng đồng người hâm mộ vì thế trở nên linh hoạt hơn. Độc giả không chỉ tiếp nhận tác phẩm mà còn góp phần tạo nên môi trường để tác phẩm được phát triển, lan truyền và duy trì sức sống.

Thoạt nhìn, việc đọc hàng loạt chỉ số về sức mạnh, điểm kinh nghiệm, vật phẩm và kỹ năng có vẻ kém thú vị hơn trải nghiệm trực tiếp trong trò chơi điện tử. Trong game, người chơi có thể hành động, khám phá và cảm nhận kết quả ngay lập tức. Trên trang sách, những cơ chế ấy phải được diễn đạt bằng lời, đôi khi kéo dài qua nhiều đoạn mô tả.

Nhưng sức hấp dẫn của litRPG có thể nằm ở một điểm khác: nó mang lại cảm giác rõ ràng về sự tiến bộ.

Trong đời sống, không phải lúc nào chúng ta cũng biết nỗ lực của mình có thực sự đem lại kết quả hay không. Một người được thăng chức nhưng phải làm việc nhiều hơn, một nhân viên nhận được khoản tăng lương nhỏ sau nhiều năm cố gắng, hay một cá nhân kiên trì theo đuổi mục tiêu nhưng không biết mình đã tiến xa đến đâu. Những kết quả ấy thường không dễ đánh giá và đôi khi không tương xứng với công sức bỏ ra.

LitRPG đưa ra một thế giới có quy tắc dễ hiểu hơn. Nhân vật chiến thắng, tích lũy điểm kinh nghiệm, nhận phần thưởng và lên cấp. Mỗi hành động có thể dẫn đến một kết quả được ghi nhận cụ thể. Người đọc luôn biết nhân vật đã đạt đến đâu và còn cần làm gì để tiến xa hơn.

Cảm giác này đặc biệt đáng chú ý khi đặt cạnh đời sống hiện đại, nơi con người ngày càng tiếp xúc với những hệ thống đo lường. Mạng xã hội cung cấp số lượt thích và người theo dõi; thiết bị đeo theo dõi nhịp tim, mức độ căng thẳng và chất lượng giấc ngủ; các nền tảng số liên tục đánh giá hành vi thông qua dữ liệu. Trong nhiều lĩnh vực, trải nghiệm của con người đang được chuyển thành những chỉ số có thể so sánh, theo dõi và phân loại.

Theo cách nhìn này, litRPG không đơn thuần mô phỏng trò chơi điện tử. Nó còn phản ánh một thế giới mà con người ngày càng quen với việc nhìn nhận tiến bộ thông qua dữ liệu. Những con số trong truyện đem lại cảm giác dễ chịu bởi chúng minh bạch hơn nhiều hệ thống ngoài đời: người đọc biết chính xác nhân vật đã đạt cấp độ nào, thay vì phải tự hỏi liệu nỗ lực của mình có thực sự được ghi nhận hay không.

Nếu cơ chế trò chơi là yếu tố làm nên bản sắc của litRPG, thì những chi tiết giàu cảm xúc mới có thể là điều khiến độc giả gắn bó lâu dài với một tác phẩm.

Trong trường hợp “Dungeon Crawler Carl”, người hâm mộ không chỉ nhắc đến những trận chiến lớn hay các thử thách phức tạp. Họ còn nhớ những khoảnh khắc nhân vật bộc lộ tình cảm, những lời khẳng định tình bạn và những mối quan hệ được xây dựng qua nghịch cảnh.

Điều này tạo nên một nghịch lý thú vị. LitRPG thường xoay quanh việc tối ưu hóa bản thân, nâng cấp năng lực và đạt được thành tích cao hơn. Thế nhưng, nếu chỉ có hệ thống điểm số và phần thưởng, câu chuyện có thể trở nên lạnh lùng, thậm chí cô độc. Những mối quan hệ giữa các nhân vật đem lại một giá trị khác: cảm giác rằng con người vẫn có thể tin tưởng nhau ngay cả trong một hệ thống khắc nghiệt.

Ở Dungeon Crawler Carl, nhân vật chính cũng dần chuyển từ mục tiêu sống sót sang ý định phá hủy chính trò chơi đang kiểm soát mình. Thay vì hoàn toàn chấp nhận luật lệ và tìm cách đạt điểm cao hơn, Carl tìm kiếm những kẽ hở để chống lại hệ thống.

Chi tiết này giúp câu chuyện vượt ra khỏi một hành trình nâng cấp nhân vật thông thường. Nó đặt ra câu hỏi về mối quan hệ giữa cá nhân và những quy tắc chi phối cuộc sống: liệu thành công chỉ có nghĩa là tiến lên trong một hệ thống có sẵn, hay đôi khi còn là khả năng chất vấn và thay đổi chính hệ thống ấy?

Như vậy, ngay cả trong một thể loại được xây dựng bằng logic trò chơi, cảm xúc, tình bạn và sự phản kháng vẫn có thể giữ vai trò trung tâm. Cơ chế tạo nên khung truyện, nhưng không nhất thiết quyết định toàn bộ ý nghĩa của câu chuyện.

Sự trỗi dậy của litRPG gợi mở một cách nhìn rộng hơn về thị trường xuất bản. Trong một môi trường cạnh tranh với trò chơi điện tử, mạng xã hội, video trực tuyến và vô số hình thức giải trí khác, sách không nhất thiết phải cạnh tranh bằng cách giữ nguyên hình thức truyền thống. Chúng có thể tìm đến những nhóm độc giả mới thông qua các thể loại, phương thức kể chuyện và kênh phân phối phù hợp với thói quen của họ.

Câu chuyện của Dungeon Crawler Carl cho thấy ít nhất ba chuyển động đáng chú ý: những cộng đồng trực tuyến có thể giúp một thể loại ngoài dòng chính xây dựng thị trường riêng; sách nói có thể mở rộng khả năng tiếp cận đối với những người ít đọc sách giấy; và các yếu tố quen thuộc của trò chơi điện tử có thể trở thành chất liệu cho những hình thức kể chuyện mới.

Tuy nhiên, thành công của litRPG không có nghĩa mọi cuốn sách đều cần đưa vào hệ thống điểm số, nhiệm vụ hay cơ chế nâng cấp. Điều đáng học hỏi nằm ở cách thể loại này hiểu độc giả: họ muốn nhìn thấy sự tiến bộ, muốn được cuốn vào một thế giới có quy tắc nhất quán, muốn tham gia vào cộng đồng cùng sở thích và vẫn cần những mối quan hệ có ý nghĩa bên trong câu chuyện.

Sau cùng, litRPG đặt ra một vấn đề vượt ra ngoài câu chuyện về thể loại hay doanh số. Trong một thế giới mà ngày càng nhiều hoạt động được chuyển thành dữ liệu, điểm số và thứ hạng, con người có thể tìm thấy sự an tâm trong những hệ thống cho phép họ nhìn thấy rõ ràng từng bước tiến bộ của mình. Nhưng những câu chuyện có sức sống lâu dài vẫn cần nhiều hơn thế: tình bạn, cảm xúc, sự lựa chọn và khả năng vượt khỏi những quy tắc có sẵn.

Có lẽ đó là lý do Dungeon Crawler Carl không chỉ thu hút độc giả bằng những con số trên trang sách. Đằng sau hệ thống điểm kinh nghiệm và những màn nâng cấp liên tục vẫn là một câu chuyện về con người đang cố gắng sinh tồn, kết nối với nhau và tìm cách giành lại quyền quyết định số phận của mình. Và đó cũng là điều mà văn học, dù mang hình thức nào, vẫn có thể làm tốt hơn bất kỳ bảng chỉ số nào.

- Tham khảo: Sophia Nguyen