Khi còn 22 tuổi, Eric Schmidt từng là một lập trình viên rất giỏi. Gần 50 năm sau, người từng điều hành Google lại thừa nhận rằng AI hiện nay có thể viết những đoạn mã mà ngay cả ông ở thời kỳ đỉnh cao cũng không thể tự viết. 

Điều đáng chú ý không phải là một cựu CEO của Google thừa nhận mình đã bị AI vượt qua ở chính lĩnh vực từng là thế mạnh, mà là lời khuyên ông đưa ra sau đó dành cho người trẻ: đừng ngừng học lập trình chỉ vì AI có thể viết code. Hãy học để hiểu cách công nghệ vận hành, nhưng thay vì chỉ trở thành người trực tiếp viết từng dòng mã, hãy trở thành người biết mình muốn xây dựng điều gì và có thể định hướng AI thực hiện nó.

Phát biểu này xuất hiện trong cuộc trò chuyện của Schmidt với Inside Blackstone vào cuối tháng 9/2026. Khi được hỏi AI đang thay đổi nghề lập trình như thế nào, Schmidt kể rằng ông từng nghĩ mình là một trong những lập trình viên giỏi nhất khi 22 tuổi. Nhưng những hệ thống AI hiện nay có thể tạo ra những đoạn code mà ông cho rằng mình không thể viết được, ngay cả nếu quay trở lại thời kỳ đỉnh cao. 

Thay vì xem đó là lý do để người trẻ từ bỏ lập trình, ông cho rằng họ vẫn cần học nó, bởi hiểu cách phần mềm được tạo ra sẽ giúp họ có thể làm việc với AI ở một cấp độ khác. Trong hình dung của Schmidt, lập trình viên tương lai có thể không còn giống người trực tiếp xây từng viên gạch cho một ngôi nhà, mà giống một kiến trúc sư: người hiểu cấu trúc, hình dung được công trình cần xây và đưa ra những chỉ dẫn đủ tốt để AI thực hiện phần việc còn lại.

Đây là một thay đổi đáng chú ý trong cách chúng ta thường nghĩ về việc phát triển năng lực cá nhân. Trong nhiều năm, lời khuyên dành cho người trẻ khá đơn giản: hãy chọn một kỹ năng có giá trị, luyện tập đủ lâu và trở thành người thật giỏi trong lĩnh vực đó. Một lập trình viên cần viết code tốt, một nhà thiết kế cần sử dụng thành thạo công cụ, một người làm nội dung cần viết và biên tập tốt. Giá trị của một người phần lớn được hình thành từ khả năng thực hiện một công việc tốt hơn, nhanh hơn hoặc chính xác hơn những người khác. Nhưng AI đang làm thay đổi phần “thực hiện” ấy. Khi máy móc có thể viết code, tạo hình ảnh, phân tích dữ liệu, tổng hợp tài liệu hay tạo ra bản nháp nội dung chỉ trong vài giây, việc trở thành người giỏi nhất ở một thao tác cụ thể có thể không còn mang cùng ý nghĩa như trước.

Điều đó không có nghĩa những kỹ năng này trở nên vô ích. Ngược lại, việc hiểu một lĩnh vực vẫn là nền tảng để biết AI đang làm gì, phát hiện khi nào nó sai và đưa ra yêu cầu đủ chính xác để có được kết quả tốt. Nhưng giá trị của con người có thể ngày càng dịch chuyển lên một tầng khác: từ người trực tiếp thực hiện công việc sang người xác định vấn đề, đặt câu hỏi, đưa ra định hướng và đánh giá kết quả. 

Đó cũng là lý do Schmidt nhấn mạnh đến khả năng suy luận sâu. Khi những công cụ AI ngày càng có thể đảm nhiệm phần việc mang tính kỹ thuật, con người có thể cần dành nhiều thời gian hơn cho những năng lực khó được rút gọn thành một chuỗi thao tác: hiểu bản chất của vấn đề, kết nối những thông tin tưởng như không liên quan, đặt ra câu hỏi đúng, nhận diện những giả định sai và đưa ra quyết định trong những tình huống không có đáp án rõ ràng. Đây không phải là câu chuyện riêng của ngành công nghệ. Nó có thể xuất hiện trong hầu hết những công việc mà AI đang tiến vào.

Nhìn từ góc độ này, hành trình của chính Eric Schmidt cũng khá đặc biệt. Ông bắt đầu sự nghiệp với nền tảng kỹ thuật, từng làm việc tại Bell Laboratories, Xerox PARC và Sun Microsystems trước khi trở thành CEO Google vào năm 2001. Trong hơn một thập niên lãnh đạo Google, ông chứng kiến internet chuyển từ một công nghệ mới nổi thành một phần không thể thiếu của đời sống. 

Sau Google, Schmidt tiếp tục tham gia vào nhiều lĩnh vực công nghệ và hiện giữ vai trò lãnh đạo tại Relativity Space, một công ty tập trung vào công nghệ hàng không vũ trụ. Một người từng dành phần lớn sự nghiệp của mình để làm việc trong những ngành công nghệ thay đổi rất nhanh vì thế có lẽ hiểu khá rõ một thực tế: kiến thức và công cụ có thể lỗi thời, nhưng khả năng học lại và thích nghi mới là thứ giúp một người tiếp tục di chuyển.

Câu chuyện này cũng khiến lời khuyên “hãy học một kỹ năng thật giỏi” cần được nhìn lại. Trong thế giới của Alexandr Wang, người trẻ được khuyến khích dành hàng nghìn giờ để làm chủ AI coding, bởi đây có thể là một kỹ năng tạo ra lợi thế lớn trong thời đại mới. Nhưng Eric Schmidt lại đặt thêm một câu hỏi: nếu một ngày AI cũng có thể làm kỹ năng đó tốt hơn con người thì sao? Khi đó, lợi thế có thể không còn nằm ở việc bạn tự mình thực hiện được bao nhiêu công việc, mà nằm ở việc bạn có đủ hiểu biết để sử dụng năng lực của AI nhằm giải quyết những vấn đề có ý nghĩa hay không.

Đây cũng là vấn đề được Max Tegmark đặt ra trong “Life 3.0 – Loài người trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo”. Thay vì chỉ hỏi AI có thể thông minh đến mức nào, cuốn sách mở rộng câu hỏi sang một phạm vi lớn hơn: khi trí tuệ nhân tạo ngày càng mạnh, con người sẽ làm gì với năng lực mới ấy? Công việc sẽ thay đổi ra sao? Xã hội sẽ thay đổi thế nào? Con người còn muốn đạt được điều gì khi máy móc có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều nhiệm vụ vốn từng cần đến trí thông minh của con người?

Điểm đáng suy nghĩ của “Life 3.0” nằm ở chỗ cuốn sách không chỉ nói về việc AI sẽ làm được gì, mà buộc người đọc quay trở lại với câu hỏi về chính con người. Nếu một cỗ máy có thể tính toán nhanh hơn, ghi nhớ nhiều hơn, viết code tốt hơn và ngày càng có khả năng giải quyết những vấn đề phức tạp, thì điều gì vẫn khiến những lựa chọn của con người có ý nghĩa? Và nếu AI giúp chúng ta giải phóng khỏi rất nhiều công việc mang tính thực thi, chúng ta sẽ sử dụng khoảng trống đó để làm gì?

Có lẽ đây chính là điểm gặp nhau giữa câu chuyện của Eric Schmidt và “Life 3.0”. Trong thời đại AI, học một kỹ năng vẫn quan trọng, nhưng có thể chưa đủ. Chúng ta cần học cách sử dụng kỹ năng ấy để hiểu vấn đề, đặt câu hỏi và tạo ra thứ gì đó có giá trị. Bởi khi AI ngày càng giỏi trong việc trả lời câu hỏi “làm thế nào?”, con người có thể phải dành nhiều thời gian hơn cho hai câu hỏi khó hơn: “chúng ta muốn làm gì?” và “tại sao điều đó đáng để làm?”

Nếu AI có thể trở thành người xây dựng nhanh nhất, có lẽ con người không nhất thiết phải cạnh tranh với nó ở tốc độ xây dựng. Điều quan trọng hơn là biết mình muốn xây ngôi nhà nào.

- Trạm Đọc