Tôi không thú nhận điều này vì xấu hổ. Năm ngoái, tôi đã đọc nhiều cuốn sách tuyệt vời, một số là sách mới xuất bản, số khác đã nằm trong danh sách chờ đọc của tôi từ lâu. Tôi chia sẻ điều này hơn hết với tinh thần đồng cảm.

Nếu bạn đang đọc bài viết này, tôi đoán rằng bạn cũng có một cuốn “Tội ác và Hình phạt” của riêng mình đang kiên nhẫn chờ trên giá sách hoặc trong danh sách tác phẩm kinh điển mà bạn luôn muốn đọc nhưng chưa bao giờ thực sự bắt tay vào. Có thể đó là “Kiêu hãnh và Định kiến”, “Những kỳ vọng lớn lao”, “Thế giới mới nhiệm màu” hay “Máu lạnh”. Hoặc, cũng có thể, chính là “Tội ác và Hình phạt”. (Như tôi đã nói, chúng ta đồng cảnh ngộ.)

Vì lý do nào đó, một số cuốn sách luôn nằm ngoài tầm với của những ý định tốt đẹp nhất. Có thể chúng ta lo ngại ngôn ngữ và những tham chiếu văn hóa đã lỗi thời sẽ khiến mình choáng ngợp. Có thể chúng ta sợ cuốn sách sẽ phơi bày những hạn chế của mình với tư cách một độc giả, và giống như thời còn đi học, chúng ta sẽ xấu hổ vì “không hiểu nổi” thông điệp của cuốn sách. Hoặc có thể đó chỉ là một cuốn sách cũ dày cộp, và thành thật mà nói, chúng ta sẽ tìm đâu ra thời gian.

Là người khá quen thuộc với các tác phẩm kinh điển, tôi cũng không xa lạ gì với những do dự ấy. 

Để tìm cách giải quyết tình trạng này, tôi đã liên hệ với người bạn và đồng nghiệp Henry Eliot. Eliot là biên tập viên tại Bloomsbury Publishing, từng là biên tập viên tại Penguin Classics. Ông cũng là người dẫn chương trình cho câu lạc bộ sách trên Substack. Nói cách khác: ông đã đọc rất nhiều tác phẩm kinh điển.

Nhưng trước khi bàn về cách tiếp cận hứng thú hơn với các tác phẩm kinh điển, cuộc trò chuyện của chúng tôi bắt đầu bàn về những rào cản có thể khiến độc giả không bắt đầu đọc chúng ngay từ đầu.

Độc giả thường cho rằng các tác phẩm kinh điển sẽ có những rào cản khác với những cuốn sách hiện đại.

Một trong những suy nghĩ phổ biến nhất đó là các tác phẩm kinh điển lúc nào cũng viết những vấn đề nghiêm túc. Ngay cả từ kinh điển, Eliot chỉ ra, đôi khi cũng có thể tạo cảm giác “lạnh lùng” và không mấy thân thiện. Điều này có lẽ đã hình thành từ những năm tháng chúng ta còn đi học, khi các tác phẩm kinh điển không được giới thiệu như những câu chuyện để thưởng thức mà như bài tập phải hoàn thành - một viên vitamin nhạt nhẽo mà chúng ta buộc phải nuốt nếu muốn lớn lên khỏe mạnh cả về thể chất lẫn trí tuệ.

Và đúng là một số tác phẩm kinh điển rất khó đọc. Một số sẽ khiến chúng ta cảm thấy như đang làm việc, dù Eliot chia sẻ rằng những cuốn sách khó cũng có thể là những cuốn mang lại nhiều phần thưởng nhất khi đọc xong. 

Hãy thử nghĩ đến “Bá tước Monte Cristo” của Alexandre Dumas: một cuộc phiêu lưu đầy kịch tính được chứa trong một cuốn sách đồ sộ. “Hóa thân” của Franz Kafka là một truyện ngụ ngôn hiện sinh cô đọng, còn “Âm thanh và cuồng nộ” của William Faulkner là một thử nghiệm hiện đại chủ nghĩa làm đảo lộn chính ý niệm về người kể chuyện đáng tin cậy. Ba cuốn sách này khác nhau đến mức khó có thể tưởng tượng, nhưng tất cả đều là những tác phẩm kinh điển chính danh.

Vậy chúng ta nên nhìn nhận các tác phẩm kinh điển như thế nào? Tôi hỏi Eliot và ông đưa ra ba tiêu chí.

Thứ nhất, một tác phẩm kinh điển phải trường tồn. Có rất nhiều cuốn sách từng nhận được vô số lời khen ngợi và giải thưởng trong một năm, rồi bị lãng quên ngay trong năm tiếp theo. Ngược lại, nhiều tác phẩm kinh điển từng bị xem nhẹ khi mới ra đời, rồi được những độc giả về sau đánh giá tích cực hơn. Chẳng hạn, nếu không có cuộc phục hưng Melville năm 1919, có lẽ ngày nay chỉ những học giả nghiên cứu văn học Mỹ thế kỷ XIX mới biết đến, chứ chưa nói đến việc đọc, “Moby-Dick”.

Eliot cho rằng bất kỳ cuốn sách nào muốn trở thành kinh điển đều cần trải qua một “thời gian cách ly”. Nguyên tắc định hướng sơ bộ của ông là một tác phẩm kinh điển nên tồn tại qua một đời người, khoảng 75 năm. Nếu được viết từ 75 đến 25 năm trước, một cuốn sách có thể được xem là “kinh điển hiện đại”. Nếu ít hơn khoảng thời gian đó - về cơ bản là hầu hết những cuốn sách của thế kỷ XXI - thì cuốn sách ấy vẫn có thể đang “nhiễm” chứng mê cái mới.

“Cuộc đời là hữu hạn,” Eliot nói. “Tôi không thể đọc mọi cuốn sách trên thế giới, và tôi muốn đọc những thứ hay nhất đang có. Ngay cả khi đọc một cuốn sách đương đại, tôi thường chờ một hoặc hai năm để xem liệu nó có còn tạo được tiếng vang hay không. Đó là một dạng kiểm soát chất lượng.”

Thứ hai, cuốn sách phải có ý nghĩa. Điều đó có thể có nghĩa là có sức ảnh hưởng về mặt văn hóa hoặc phổ biến rộng rãi, nhưng cũng có thể là một cuốn sách đã đổi mới hình thức tự sự, tạo ra hoặc biến đổi một thể loại, hay trở thành biểu tượng của một phong trào xã hội. Cuối cùng, và là tiêu chí “chủ quan nhất”, nó cần phải hay. Với Eliot, đây chính là điều phân biệt một tác phẩm kinh điển với một hiện vật. Một hiện vật là thứ bất động, đã chết. Đó là thứ các học giả giữ dưới tủ kính và chỉ lấy ra phủi bụi để trình bày trong một bài giảng. Còn một tác phẩm kinh điển vẫn sống động và tràn đầy sức sống.

“Bạn vẫn cảm thấy bên trong nó có một ngọn lửa, [rằng] nó đang truyền đạt cho chúng ta một điều gì đó ngày nay vẫn còn phù hợp, cấp thiết và cuốn hút,” Eliot nói.

Như bạn có thể nhận thấy, những tiêu chí này không nói gì về việc một cuốn sách phải khó hay mất nhiều công sức đến mức nào. Chúng để ngỏ cánh cửa cho đủ loại trải nghiệm tự sự. Một số tác phẩm sẽ nghiêm túc. Bi kịch, u ám, đáng lo ngại, và có thể cả nhàm chán. Nhưng cũng có rất nhiều tác phẩm hài hước, sôi nổi, lãng mạn, giàu suy tưởng và thú vị.

Một rào cản tiềm tàng khác là các tác phẩm kinh điển, theo định nghĩa, đều bắt nguồn từ một thời đại và địa điểm khác. Vì thế, chúng ta thường cho rằng độc giả hiện đại sẽ thiếu kiến thức cần thiết để tiếp cận câu chuyện, từ đó rơi vào một dạng sốc văn hóa theo thời gian.

Cú sốc này có thể nằm ngay trong ngôn ngữ. Đặc biệt, những tác phẩm kinh điển lâu đời đôi khi tạo cảm giác như được một sinh viên dịch dở dang khi thời gian làm bài sắp hết - những từ ngữ quen thuộc nằm cạnh nhau nhưng lại gắn với những khái niệm xa lạ, không dễ dàng truyền đạt ý nghĩa. Bất kỳ ai từng đọc Shakespeare ở trường trung học có lẽ đều nhớ cảm giác nghĩ theo kiểu: “Quái quỷ, ‘apple-john’ là cái gì vậy?” hoặc “Trong thế giới nào mà wherefore lại có nghĩa là ‘tại sao’?”

Ngay cả khi ngôn ngữ hoàn toàn dễ hiểu, các tác phẩm kinh điển vẫn có thể thách thức chúng ta bằng những quan niệm và tập quán đã lỗi thời, những điều mà chúng ta ngày nay hầu như không có khung tham chiếu để hiểu. Những người London thế kỷ XIX viết cho những người London thế kỷ XIX khác thường không có xu hướng giải thích cặn kẽ các chuẩn mực xã hội hay những sự kiện chính trị đang diễn ra vào thời đó. Họ mặc định độc giả đã có một nền tảng hiểu biết nhất định mà độc giả hiện đại có thể không có.

Một lần nữa, dù điều này có phần đúng, kỳ vọng ấy cũng có thể bị phóng đại. Như Eliot nói với tôi, bạn không cần đăng ký một khóa học trình độ đại học hay thực hiện hàng loạt nghiên cứu để thưởng thức các tác phẩm của Charles Dickens, Mary Shelley hay Leo Tolstoy.

“Những cuốn sách lớn gần như tự dạy bạn cách đọc chúng ngay trong quá trình bạn đọc, và bạn cũng tương đối nhanh chóng hòa vào những đặc trưng cụ thể của địa điểm và thời đại,” ông nói. “Đó là một trong những nghịch lý kỳ lạ của văn học: một cuốn sách càng cụ thể về địa điểm, môi trường sống, nhân vật và những thứ tương tự, thì bằng cách nào đó, [câu chuyện] lại càng mang tính phổ quát.”

Với những cuốn sách cần nhiều sự hỗ trợ hơn, ông nói thêm, bạn có thể tìm những ấn bản có phần giới thiệu và chú thích hữu ích để dẫn đường qua những đoạn khó hơn.

Cú sốc văn hóa theo thời gian trở thành vấn đề lớn hơn khi chúng ta bắt gặp những nội dung không tương thích với quan niệm hiện đại của mình. Những hành động của nhân vật, tập tục cộng đồng và thứ bậc xã hội từng được độc giả ban đầu của một cuốn sách chấp nhận mà không đặt câu hỏi, ngày nay có thể bị nhìn nhận là phân biệt giới tính, phân biệt chủng tộc hoặc tàn nhẫn.

Các tác phẩm kinh điển không xa lạ với những tranh cãi như vậy. “Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn” của Mark Twain từng bị kiểm duyệt và loại khỏi chương trình học vì sử dụng từ ngữ miệt thị người da màu và mô tả quan hệ chủng tộc ở miền Nam nước Mỹ trước Nội chiến. Shakespeare khai thác chủ nghĩa bài Do Thái trong “Người lái buôn thành Venice” và câu hỏi liệu ông có chủ động cổ xúy chủ nghĩa bài Do Thái hay không vẫn là chủ đề tranh luận gay gắt giữa các nhà phê bình. Và hệ giá trị đạo đức được đề cao trong “Iliad” rõ ràng có những khía cạnh hết sức khắc nghiệt.

Khi đối diện với những nội dung như vậy, Eliot cố gắng đặt chúng trong bối cảnh và môi trường mà câu chuyện ra đời. “Bạn cần có một lớp da đủ dày khi bước vào với tư cách độc giả,” ông nói. “Tôi không đồng tình với [những yếu tố như vậy]. Tôi phản đối chúng, nhưng tôi tìm kiếm những gì mình có thể nhận được từ phần còn lại của cuốn sách. Tôi luôn cố gắng nhìn vượt qua những nội dung gây khó chịu để xem liệu còn những giá trị nào khác đáng khám phá hay không.”

Ông thừa nhận điều này có thể khó khăn. Chẳng hạn, khi đọc “Lolita” của Vladimir Nabokov, ông nhận thấy đây là một tác phẩm văn học phi thường nhưng đồng thời là một sự tái hiện đầy ám ảnh về cách một kẻ ấu dâm biện hộ cho những hành động đáng khinh của mình. Eliot mừng vì đã đọc cuốn sách, nhưng ông không nghĩ mình sẽ đọc lại nó.

Điều này dẫn chúng ta đến một kỳ vọng khác mà Eliot muốn xóa bỏ: Chỉ vì bạn bắt đầu một cuốn sách không có nghĩa là bạn phải đọc xong nó. Bạn có thể bất đồng với một tác phẩm kinh điển; bạn có thể thấy nội dung của nó gây xúc phạm và quyết định rằng nó không dành cho mình. “Đó là quyền chính đáng của một độc giả,” ông lưu ý. “Bạn không cần phải dành sự chú ý cho một cuốn sách nếu bạn không muốn.”

“Niềm đam mê trong cuộc đời tôi là cố gắng phá bỏ những rào cản này và cho mọi người thấy những cuốn sách ấy kỳ lạ, đen tối, hài hước và khác thường hơn rất nhiều so với hình ảnh chúng ta thường nghĩ về chúng, cũng như lý do tại sao đọc các tác phẩm kinh điển luôn mang lại giá trị,” Eliot nói.

Với suy nghĩ đó, và sau khi đã điều chỉnh lại những kỳ vọng của mình, tôi hỏi Eliot lời khuyên dành cho những người muốn đọc nhiều tác phẩm kinh điển hơn, dù là lần đầu tiên hay sau một thời gian dài tạm ngừng.

Điều đầu tiên ông khuyên đơn giản là chọn đúng cuốn sách. Như đã đề cập, các tác phẩm kinh điển trải dài qua nhiều thể loại và phong cách, đến từ nhiều nền văn hóa và thời đại. Thay vì tìm một cuốn sách để đánh dấu vào một danh sách việc cần làm nào đó, hãy chọn cuốn mà bạn thực sự muốn đọc ngay lúc này.

“Đọc sách không nên là một việc vặt,” Elito nói. “Cuộc đời quá ngắn để vật lộn với những cuốn sách mà bạn không thích. Có hàng nghìn cuốn sách ngoài kia, và có rất nhiều cuốn bạn sẽ yêu thích.”

Nếu không biết bắt đầu từ đâu, Eliot gợi ý “Đại gia Gatsby” của F. Scott Fitzgerald, “Quê hương tan rã” của Chinua Achebe hoặc “Kiêu hãnh và định kiến” của Jane Austen. Ông giới thiệu ba cuốn này vì chúng là những tác phẩm “ngắn, xuất sắc và dễ tiếp cận”, đồng thời cho thấy “chiều rộng và phạm vi” của văn học kinh điển.

Chiến lược tiếp theo của Eliot cũng là chiến lược ông coi trọng nhất: Đọc sách cùng những người khác. Đọc sách thường được xem là một hoạt động im lặng, tách biệt, và trong những khoảng thời gian dài, quả thực nó có thể như vậy. Nhưng Eliot muốn độc giả nhận ra rằng đọc cùng người khác thường mang lại nhiều giá trị. Bạn được tận hưởng những lợi ích xã hội của việc chia sẻ một trải nghiệm với người khác, đồng thời có người đồng hành hỗ trợ có thể giúp bạn duy trì đà đọc khi cuộc sống xảy ra những điều bất ngờ (như nó vẫn thường xảy ra).

Eliot đã sử dụng chiến lược này để hoàn thành một tác phẩm kinh điển mà ông luôn định đọc nhưng chưa bao giờ thực sự đọc: “Finnegans Wake”, tiểu thuyết cuối cùng của James Joyce và cũng là một trong những cuốn sách nổi tiếng khó đọc nhất. Để hình dung độ khó của nó, hãy xem câu đầu tiên: “riverrun, past Eve and Adam’s, from swerve of shore to bend of bay, brings us by a commodius vicus of recirculation back to Howth Castle and Environs.” (Và cuốn sách còn tiếp tục như vậy trong 600 trang nữa.)

Để có người hỗ trợ, Eliot rủ bạn bè cùng đọc, và họ quyết định đọc cuốn sách trong hai tháng: 60 ngày, mỗi ngày 10 trang. Một tốc độ hoàn toàn có thể thực hiện được. Họ thảo luận về cuốn sách trên WhatsApp: chia sẻ những phát hiện của mình, chụp lại những câu trích dẫn yêu thích và động viên nhau vượt qua những đoạn khó khăn.

“Tôi không nghĩ mình có thể làm được nếu không có nhóm,” Eliot nói. “Nếu bạn có một rào cản nào đó với các tác phẩm kinh điển, hoặc cảm thấy bị chúng làm cho e ngại theo bất kỳ cách nào, việc có bạn bè đồng hành thực sự giúp bạn duy trì đà đọc. Sự động viên [cũng] rất hữu ích.”

Cuối cùng, Eliot khuyên hãy lên kế hoạch đọc. Ông thích biết mỗi ngày mình cần đọc bao nhiêu trang để hoàn thành một cuốn sách vào một thời điểm nhất định, điều này đặc biệt hữu ích với những cuốn sách dài hoặc những thử thách khó hơn. Bạn cũng có thể dễ dàng điều chỉnh kế hoạch cho phù hợp với nhu cầu của mình.

Giả sử bạn muốn thử sức với “Finnegans Wake”, nhưng 10 trang toàn những “commodius vicus of recirculation” có vẻ hơi quá sức cho một ngày. Hãy lên kế hoạch đọc hai trang, và bạn vẫn có thể hoàn thành cuốn tiểu thuyết vào cuối năm. Đọc một chương mỗi ngày, thậm chí bạn có thể hoàn thành “Những người khốn khổ”, kiệt tác dài 1.500 trang của Victor Hugo, trong vòng một năm.

Eliot thừa nhận chiến lược này không dành cho tất cả mọi người. Với một số người, nó sẽ khiến việc đọc trở nên giống một bài tập hơn là một thú vui ngoài giờ. Tuy vậy, ông thấy cách này hữu ích trong việc quản lý thời gian và tạo cho mình một mục tiêu để tránh với lấy điện thoại hoặc lướt Netflix một cách vô định.

Và càng đọc nhiều, chiến lược của bạn sẽ càng trở nên mang tính cá nhân. Như tôi nhận ra, Eliot và tôi đều có xu hướng để nhiều cuốn sách trên bàn đầu giường cùng lúc. Điều này giúp chúng tôi nhận ra những mối liên hệ giữa các cuốn sách - những cuộc đối thoại mà các tác phẩm lớn có với nhau, như cách Eliot diễn đạt. Nó cũng giúp chúng tôi tránh những khoảng trống giữa các cuốn sách. Tuy nhiên, một số người khác sẽ thích tập trung vào một cuốn sách tại một thời điểm, và điều đó cũng hoàn toàn ổn.

“Đọc sách là một quá trình sáng tạo,” Eliot nói. “Bạn mang vào đó rất nhiều trải nghiệm, cuộc sống, sự khôn ngoan và trí tuệ của chính mình, vì vậy trải nghiệm trong đầu bạn là duy nhất mỗi khi bạn đọc một thứ gì đó.”

Eliot kể cho tôi nghe một câu chuyện về Umberto Eco, nhà văn nổi tiếng với thư viện cá nhân khổng lồ gồm hơn 32.000 cuốn sách. Mọi người thường hỏi Eco liệu ông đã đọc hết những cuốn sách mình sưu tầm hay chưa. Eco lịch sự trả lời rằng chưa, và câu hỏi tiếp theo gần như chắc chắn sẽ xuất hiện: “Vậy thì sở hữu nhiều sách như thế để làm gì nếu ông chưa đọc chúng?”

Eco sau đó đề nghị người hỏi hình dung một xưởng cơ khí với những hàng cờ lê, tua vít, cần siết và búa được treo ngay ngắn trên tường. Bạn có hỏi người thợ máy liệu họ đã sử dụng tất cả những công cụ đó chưa không? Tất nhiên là không! Họ sở hữu tất cả những công cụ ấy để khi thời điểm thích hợp đến, họ sẽ sẵn sàng cho công việc trước mắt.

Sách cũng vậy. Như Eliot diễn đạt, Eco nhìn giá sách của mình không chỉ như một nơi trưng bày những tri thức đã thu nhận, mà còn là nơi lưu trữ những tri thức và trải nghiệm tiềm năng.

“Tất cả sách đều có thể chia thành hai loại: những cuốn sách của thời khắc hiện tại, và những cuốn sách của mọi thời đại.” - John Ruskin

Tôi vẫn chưa đọc “Tội ác và Hình phạt”, và thành thật mà nói, cũng còn rất nhiều tác phẩm kinh điển khác tôi chưa đọc. Điều đó không sao cả. Nếu có gì, thì các tác phẩm kinh điển rất kiên nhẫn. Một số đã chờ hàng trăm năm để chúng ta đọc chúng. Chúng sẽ vẫn ở đó chờ chúng ta khi cuối cùng chúng ta sẵn sàng.

Nhưng nếu muốn đọc chúng, chúng ta cần bắt đầu. Cuộc đời vốn hữu hạn, và càng đọc nhiều sách, chúng ta càng mở mình ra với những cuộc đời và góc nhìn khác về thế giới. Như Eliot nói, “chúng ta mở rộng sự hiểu biết về ý nghĩa của việc làm người khi đọc sách”.

Điều này đúng với bất kỳ cuốn sách nào, nhưng với các tác phẩm kinh điển, Eliot nói thêm, chúng ta có được cảm giác ấy xuyên qua thời gian và văn hóa. Khi đọc “Odyssey”, một bài thơ thời Trung cổ hay một tiểu thuyết thời Victoria, bạn tận hưởng “cảm giác nhận ra” nhân tính chung của chúng ta qua các thời đại. Sự tiếp nối này kết nối chúng ta với những người đi trước, đồng thời đưa chúng ta gia nhập một “đám đông vô hình” gồm những độc giả đã đọc cùng một cuốn sách qua nhiều thời đại.

“Đó là một cảm giác mà tôi yêu thích: cảm giác mình đang gia nhập một dạng cộng đồng hoặc di sản của những độc giả đối với một cuốn sách. Điều này rồi sẽ đến với một số cuốn sách đương đại theo thời gian, nhưng đó là một điều gì đó rất đặc biệt khi đọc các tác phẩm kinh điển.”

- Theo: Kevin Dickinson