Khi viết “Principia Mathematica” (Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên), Isaac Newton được cho là đã quên ăn, quên tắm và quên ngủ.
Michelangelo cũng thường mải mê với những bức tranh đến mức quên cả chuyện ăn uống, nghỉ ngơi.
Chắc hẳn nhiều người trong chúng ta từng trải qua cảm giác thời gian trôi qua nhanh đến mức vài tiếng đồng hồ chỉ như vài phút, khi bạn hoàn toàn đắm chìm trong công việc đến mức quên cả bữa ăn.
Nếu vậy, bạn đã từng trải nghiệm một trạng thái được gọi là “flow state” - trạng thái dòng chảy.
Trạng thái flow là gì?
Khái niệm “flow” đã tồn tại từ hàng nghìn năm trước. Trong Đạo giáo, khái niệm “vô vi” - hành động thuận theo tự nhiên, không gắng sức rất gần với flow.
Tương tự là ý tưởng eudaimonia của Aristotle, chỉ trạng thái tinh thần tốt đẹp và viên mãn.
Tuy nhiên, phải đến thời gian gần đây, khái niệm cổ xưa này mới được nghiên cứu và mô tả một cách khoa học.
Nhà tâm lý học Mihály Csíkszentmihályi (đọc là: mi-hai chích-sent-mi-hai) lần đầu tiên nghiên cứu trạng thái flow vào những năm 1970. Những trải nghiệm của các họa sĩ như Michelangelo đã truyền cảm hứng cho ông tìm hiểu hiện tượng này.
Ông định nghĩa flow là:
“Khi bạn hoàn toàn đắm chìm vào một hoạt động đến mức mọi thứ khác dường như không còn quan trọng. Cái tôi tan biến. Thời gian trôi nhanh. Mọi hành động, chuyển động và suy nghĩ nối tiếp nhau một cách tự nhiên, như khi chơi nhạc jazz. Toàn bộ con người bạn đều tham gia vào đó, và bạn đang sử dụng kỹ năng của mình ở mức tối đa.”
Đó là một trạng thái cuốn hút, mang lại phần thưởng nội tại, mà chúng ta có thể bước vào khi thực hiện những công việc nhất định.
Flow hoạt động như thế nào?
Flow chỉ xảy ra khi mức độ thử thách của công việc phù hợp với trình độ kỹ năng của bạn. Cụ thể, Csíkszentmihályi xác định ba yếu tố cần thiết để bước vào trạng thái flow:
Vẽ tranh, chẳng hạn, là một hoạt động rất dễ đưa con người vào trạng thái flow. Bạn biết khi nào bức tranh hoàn thành, bạn nhận ra mình đang làm tốt hay chưa, và nếu có đủ năng lực, quá trình vẽ vừa đủ thử thách để mang lại sự hứng thú.
Cảm giác khi ở trong trạng thái flow
Khi ở trong flow, con người trải nghiệm sự tập trung cao độ vào khoảnh khắc hiện tại. Hành động và nhận thức hòa làm một, khiến bạn có cảm giác như công việc tự vận hành. Dù vậy, bạn vẫn có cảm giác kiểm soát được nhiệm vụ, và việc thực hiện nó mang lại niềm vui tự thân.
Đây là một trải nghiệm thăng hoa mà nhiều người theo đuổi suốt đời. Nó chính là minh chứng thực tế cho câu nói:
“Hãy tìm một công việc bạn yêu thích, và bạn sẽ không phải làm việc một ngày nào trong đời.”
Biểu đồ nổi tiếng về flow cho thấy tầm quan trọng của sự cân bằng giữa kỹ năng và thử thách:
- Kỹ năng thấp – thử thách cao → lo âu
- Kỹ năng cao – thử thách thấp → thư giãn, nhàm chán
- Cân bằng cả hai → flow
Làm thế nào để “thuận theo dòng chảy”?
Hầu hết mọi người đều từng trải nghiệm flow ít nhất một lần trong đời. Khoảng 15% cho biết họ hiếm khi hoặc chưa từng trải qua trạng thái này. Một số ít may mắn được cho là có tính cách autotelic - tức là khuynh hướng tự nhiên tìm kiếm và trải nghiệm flow.
Dựa trên mô hình Big Five, những người autotelic thường:
- Điểm cao ở hướng ngoại và tính kỷ luật
- Điểm thấp ở lo âu và dễ đồng thuận
Điều này nghe có vẻ lạ, nhưng mức “dễ đồng thuận” thấp ở họ thường liên quan đến sự tự tin cao, thậm chí hơi tự cao - kiểu tính cách của “người sáng tạo khó tính”, chứ không phải sự thù địch với người khác.
Với phần lớn chúng ta, flow là thứ cần được chủ động theo đuổi
Triết học vị lợi từng chỉ ra nghịch lý khoái lạc: nếu theo đuổi hạnh phúc một cách trực tiếp, bạn sẽ không đạt được hạnh phúc. Thay vào đó, hạnh phúc là sản phẩm phụ của việc làm những điều có ý nghĩa và mang lại phần thưởng nội tại - nói cách khác, những hoạt động đưa ta vào flow.
Điều này không chỉ đúng trong triết học. Các nghiên cứu thực nghiệm cũng cho thấy trải nghiệm flow giúp gia tăng cảm xúc tích cực và sự hài lòng.
Yếu tố quan trọng nhất trong việc tìm kiếm flow có lẽ là chọn đúng hoạt động. Nhiều hoạt động giải trí phổ biến như xem TV hiếm khi đưa chúng ta vào flow. Ngược lại, những hoạt động dễ kích hoạt flow thường có:
Bộ sách giúp “trạng thái dòng chảy” trở thành thói quen của bạn:
Trạm Đọc
Tham khảo: Big Think
