“AI đang giúp tôi cải thiện kỹ năng giao tiếp,” một bệnh nhân trị liệu của nhà trị liệu tâm lý Amy Morin nói. Anh gặp vấn đề với lo âu xã hội và bắt đầu tìm đến AI để xin những kịch bản có sẵn, dùng mỗi khi cảm thấy căng thẳng hoặc không biết phải nói gì.

Trong một bữa tiệc gần đây, khi cảm thấy choáng ngợp trước những câu hỏi thú vị mà những người khác đặt ra, anh lấy cớ đi vào nhà vệ sinh. Ở đó, anh nhờ AI tạo một danh sách câu hỏi để mình trở thành một người trò chuyện thú vị hơn và được mọi người yêu mến. Khi quay lại bàn ăn, anh có trong tay một loạt câu hỏi và cảm thấy tự tin hơn đôi chút.

Giống như nhiều người khác, anh hy vọng AI sẽ mang đến cho mình một “lối tắt” trong giao tiếp xã hội, giúp anh bớt lo lắng về lâu dài. Nhưng điều đáng tiếc là việc sử dụng AI theo cách này lại đang cản trở quá trình cải thiện kỹ năng xã hội của anh. Những kịch bản do AI tạo ra có thể giúp anh tự tin hơn trong chốc lát, nhưng về lâu dài, chúng lại khiến anh ngày càng ít có cơ hội tự mình xử lý các tình huống giao tiếp.

Amy Morin nhận thấy nhiều người đang giao cho AI 3 việc mà lẽ ra họ cần tự mình thực hành. Và điều này đồng thời làm suy giảm cả sự tự tin lẫn kỹ năng xã hội của họ.

Đó là: 

Nhiều người nói rằng họ cần AI giúp tìm ra “đúng từ” để nói khi gặp người mới, đi hẹn hò hoặc muốn làm quen với một người mà họ chưa biết nhiều. Và điều này không chỉ xảy ra trong phòng trị liệu của Amy Morin.

Có một người gần đây đã tâm sự rằng cô cảm thấy rất không thoải mái tại các sự kiện networking. “Tôi đã nhờ AI tạo 10 câu mình có thể nói, nhưng khi bước vào phòng, tôi lại bị khựng và chẳng nhớ được gì,” cô nói. “Chị có cách nào giúp tôi nhớ những kịch bản đó khi tôi lo lắng không?”

Cô ấy có vẻ thất vọng khi nhà trị liệu nói rằng thời gian của cô sẽ được sử dụng tốt hơn nếu dành cho việc thực sự trò chuyện với mọi người tại các sự kiện, thay vì cố học thuộc những câu nói do AI chuẩn bị.

Rất có thể bạn hiểu cách nói chuyện với một người bạn hoặc cách nhờ đồng nghiệp giúp đỡ tốt hơn AI. Bạn đã làm những việc này cả đời. Và chính việc tiếp tục thực hành mỗi ngày mới giúp kỹ năng xã hội của bạn không bị mai một.

Bạn không cần một kịch bản hoàn hảo cho mỗi cuộc trò chuyện. Càng trò chuyện nhiều, bạn càng học được cách nhận biết người đối diện đang quan tâm đến điều gì, khi nào nên hỏi thêm, khi nào nên lắng nghe và khi nào nên chuyển sang một chủ đề khác.

Đó là những điều AI không thể luyện thay bạn.

Một bệnh nhân khác của nhà trị liệu Amy Morin bắt đầu kinh doanh cùng một người bạn. Sau vài tháng, anh cảm thấy người bạn đang lợi dụng mối quan hệ này vì không đóng góp nhiều công sức như anh.

Anh tìm đến AI để xin lời khuyên. Nhưng khi đối diện với người bạn theo đúng cách chatbot gợi ý, người bạn lập tức trở nên phòng thủ và cuộc trò chuyện nhanh chóng trở nên căng thẳng. Sau đó, cả hai đều hối tiếc về những điều mình đã nói, nhưng tổn thương đã xảy ra.

Lời khuyên của chatbot nghe có vẻ hợp lý vào thời điểm đó. Nhưng nhìn lại, anh nhận ra những câu nói ấy quá cứng nhắc và trực diện. Anh không thể tin rằng mình đã nghe theo AI. Nếu tin tưởng vào khả năng giao tiếp của bản thân, anh có lẽ sẽ không bắt đầu cuộc trò chuyện bằng một giọng điệu dễ khiến đối phương cảm thấy bị buộc tội như vậy.

Những cuộc trò chuyện mà bạn cần đặt ra ranh giới, hỏi một câu khó nói, bảo vệ quan điểm của mình hoặc thừa nhận rằng bản thân đang tổn thương thường gây ra rất nhiều khó chịu, đặc biệt nếu bạn chưa quen với chúng.

Vì thế, thật dễ hiểu khi chúng ta muốn nhờ AI xây dựng một chiến lược hoặc viết giúp một “bài phát biểu hoàn hảo”. Nhưng những cuộc trò chuyện khó khăn giống một nghệ thuật hơn là một công thức có sẵn.

Không có một cách duy nhất để nói với người yêu rằng bạn đang cảm thấy bất an. Cũng không có một kịch bản hoàn hảo để nói với mẹ chồng rằng bạn muốn bà gọi điện trước khi đến nhà.

AI không biết chính xác cảm xúc của bạn, tính cách của hai người, lịch sử mối quan hệ, những điều đã xảy ra trước đó hay hoàn cảnh cụ thể mà cả hai đang trải qua — cho dù bạn có giải thích cho nó nhiều đến đâu.

Bạn cũng không cần phải tỏ ra hoàn hảo trong một cuộc trò chuyện khó khăn. Trên thực tế, việc dám thừa nhận rằng mình có thể vụng về, bối rối hoặc chưa biết phải nói thế nào đôi khi lại giúp cuộc trò chuyện trở nên chân thật hơn.

Amy Morin từng làm việc với một bệnh nhân nghĩ rằng AI có thể giúp cô lựa chọn người yêu phù hợp hơn.

Cô nói: “Tôi đưa cả một tuần tin nhắn giữa chúng tôi vào AI và hỏi xem liệu có dấu hiệu nào cho thấy người yêu tôi gặp vấn đề về kiểu gắn bó hay không. AI nói rằng anh ấy có thể thuộc kiểu gắn bó né tránh.”

Cô đã chuẩn bị kết thúc mối quan hệ. Nhưng ngày hôm sau, cô lại đưa cuộc trò chuyện mới nhất của họ vào AI. Lần này, AI cho rằng người cô đang yêu có nhiều khả năng thuộc kiểu gắn bó an toàn.

Cô ngạc nhiên khi chatbot đưa ra hai câu trả lời hoàn toàn trái ngược nhau.

Amy Morin cũng đã gặp những trường hợp tương tự. Có người hỏi AI liệu một người bạn có đang giận mình hay không dựa trên cách họ nhớ lại một cuộc trò chuyện. Có người lại đưa cả chuỗi email cho AI và hỏi liệu mình có khiến đồng nghiệp khó chịu hay không.

Vấn đề là chatbot thường đưa ra câu trả lời với giọng điệu rất chắc chắn. Khi nghe một câu trả lời dứt khoát, chúng ta cảm thấy dễ chịu vì sự mơ hồ được giải quyết.

Nhưng chính sự mơ hồ đó đôi khi lại cần thiết.

Nó có thể khiến chúng ta nhận ra rằng mình chưa đủ thông tin và cần trực tiếp hỏi người kia.

Khả năng nhận biết cảm xúc của người khác và nhìn sự việc từ góc nhìn của họ là một phần quan trọng của trí tuệ cảm xúc. Nếu giao việc này cho AI, bạn có thể cảm thấy mình đang có thêm một “lợi thế” trong giao tiếp. Nhưng AI không thực sự hiểu cảm xúc. Nó chỉ dự đoán câu trả lời có khả năng phù hợp nhất dựa trên dữ liệu mà nó đã được huấn luyện.

Khi dùng AI để xử lý những tình huống xã hội, chúng ta thường đang giải quyết vấn đề từ sai góc độ: chúng ta muốn cảm thấy dễ chịu ngay lập tức.

Khi AI nói rằng chúng ta đúng, đưa ra lời khuyên và trấn an rằng mọi chuyện sẽ ổn, cảm giác lo lắng và bất định giảm xuống. Và vì cảm giác đó rất dễ chịu, chúng ta muốn tìm đến AI lần nữa.

Nhà trị liệu Amy Morin cũng từng mắc phải điều này.

Trong một thời gian, cô bắt đầu đưa email của mình vào Claude để kiểm tra giọng điệu mỗi khi không muốn mình nghe có vẻ quá hồ hởi hoặc quá gay gắt. Một năm trước đó, cô vẫn gửi những email như vậy mà không cần suy nghĩ nhiều.

Đến một lúc, cô nhận ra mình là một nhà trị liệu và một tác giả, đã tự viết email trong hàng chục năm. Cô không cần AI nói cho mình phải dùng từ nào hay phê bình từng câu văn. Nhưng cô vẫn cảm thấy yên tâm khi AI xác nhận rằng email của cô có vẻ ổn và người nhận có khả năng đón nhận nó tích cực.

Vấn đề là cảm giác dễ chịu tức thời ấy lại có thể khiến chúng ta đánh mất cơ hội xây dựng niềm tin vào chính mình và rèn luyện kỹ năng xã hội.

Chẳng hạn, nếu bạn chịu được cảm giác không chắc chắn sau khi lỡ nói quá gay gắt với một người bạn, bạn có thể nhận ra rằng mình cần xin lỗi. Lời xin lỗi ấy có thể giúp mối quan hệ được hàn gắn.

Nhưng nếu ngay lập tức tìm đến AI để hỏi xem mình có lý hay không, bạn có thể bỏ lỡ cơ hội đó.

Đôi khi, chính cảm giác bất an và không chắc chắn mới buộc chúng ta suy nghĩ lại: Mình có thể giải quyết vấn đề này theo cách khác không? Lần sau mình nên làm gì khác đi?

Và đây là điểm khiến AI trở nên đặc biệt nguy hiểm đối với vòng lặp này: AI có thể trấn an bạn không giới hạn.

Trước đây, bạn có thể hỏi một người bạn xem một sai lầm của mình có thực sự nghiêm trọng như bạn nghĩ hay không. Điều đó hoàn toàn bình thường. Nhưng nếu bạn hỏi người bạn ấy cùng một câu hỏi bốn lần, có lẽ họ sẽ bắt đầu hỏi xem bạn có ổn không, hoặc nói rằng bạn dường như không thích câu trả lời của họ.

Điều đó có thể khiến bạn ngừng hỏi và buộc phải tự mình đối diện với sự bất định.

AI thì khác. Bạn có thể hỏi đi hỏi lại mà không khiến nó khó chịu. Nếu không thích câu trả lời, bạn chỉ cần đặt lại câu hỏi theo một cách khác. Cuối cùng, bạn có thể tìm được đúng câu trả lời mà mình muốn nghe.

Bạn cũng có thể hỏi bất cứ lúc nào, ngày hay đêm. Vì vậy, bạn không cần phải ngồi cùng cảm giác bất an quá lâu.

AI trở thành một cách rất dễ dàng để né tránh sự khó chịu. Và càng giúp chúng ta cảm thấy nhẹ nhõm, chúng ta càng có xu hướng tìm đến nó lần nữa.

Cách tốt nhất để xây dựng kỹ năng xã hội - và sự tự tin vào những kỹ năng ấy - là thực hành trong những tình huống thật.

Mỗi lần bạn cố gắng vượt qua một cuộc trò chuyện vụng về, bạn lại có thêm kinh nghiệm và hiểu hơn về bản thân. Mỗi lần bạn cố gắng nhận biết cảm xúc của một người bạn mà không cần AI đưa ra câu trả lời, bạn lại có thêm niềm tin vào khả năng thấu hiểu người khác của mình.

Ngay cả khi mắc sai lầm, bạn vẫn có cơ hội nhìn lại, rút kinh nghiệm và thử lại.

Nhưng mỗi lần bạn giao những khoảnh khắc ấy cho AI, bạn lại mất đi một cơ hội để biết mình thực sự có thể xử lý tình huống đến đâu.

Bạn dần ít tin vào bản thân hơn và tìm đến AI nhiều hơn.

Đó là một vòng luẩn quẩn không dễ phá vỡ.

Tệ hơn, phiên bản bạn được AI “đánh bóng” có thể thậm chí không đáng để đánh đổi.

Các nhà nghiên cứu tại Cornell và Stanford đã tiến hành các thí nghiệm với những tính năng “trả lời thông minh” bằng thuật toán được tích hợp trong các ứng dụng nhắn tin. Những cuộc trò chuyện sử dụng các câu trả lời do thuật toán gợi ý diễn ra nhanh hơn và những người tham gia cảm thấy gần gũi với nhau hơn. Tuy nhiên, khi một người nghi ngờ đối phương đang sử dụng những câu trả lời này, họ lại đánh giá người đó khắt khe hơn.

Điều quan trọng là chúng ta cần nhận thức rõ mình đang giao những việc gì cho AI và nhận ra liệu mình có đang sử dụng AI để né tránh sự khó chịu về cảm xúc hay không.

Giỏi giao tiếp không có nghĩa là lúc nào cũng biết phải nói gì. Đó là khả năng chấp nhận những lúc không biết phải nói gì, chịu được một chút bất định, đôi khi mắc sai lầm và sẵn sàng tự nhìn lại cách mình đã ứng xử.

Chính những trải nghiệm đó mới giúp bạn thực sự nâng cao kỹ năng xã hội về lâu dài - và xây dựng sự tự tin rằng bạn có thể xử lý nhiều tình huống mà không cần AI nói cho mình phải làm gì.

- Theo: Amy Morin

TOP 5 CUỐN SÁCH GIÚP BẠN RÈN LUYỆN KỸ NĂNG GIAO TIẾP XÃ HỘI 

AI có thể đưa ra một câu trả lời ngay lập tức, nhưng kỹ năng giao tiếp chỉ hình thành khi chúng ta hiểu bản thân, hiểu người khác và thực hành trong những tình huống thực tế. Nếu muốn chủ động rèn luyện những năng lực này, bạn có thể bắt đầu từ những cuốn sách của Alpha Books:

1/ Trí tuệ xúc cảm – Daniel Goleman

Để hiểu người khác, trước hết cần hiểu chính mình. “Trí tuệ xúc cảm” giúp người đọc nhìn rõ hơn mối quan hệ giữa lý trí và cảm xúc, đồng thời hiểu vì sao khả năng nhận biết và điều chỉnh cảm xúc lại có ảnh hưởng lớn đến cách chúng ta làm việc, giao tiếp và xây dựng các mối quan hệ. Đây là nền tảng phù hợp cho kỹ năng thứ ba trong bài viết: đọc hiểu người khác thay vì vội vàng để AI “đọc vị” họ.

2/ Nghệ thuật giao tiếp để thành công – Leil Lowndes

Thay vì học thuộc những câu trả lời do AI tạo ra, cuốn sách cung cấp 92 thủ thuật giao tiếp xoay quanh những tình huống rất đời thường: cách bắt đầu một cuộc trò chuyện, tạo thiện cảm, sử dụng ánh mắt, ngôn ngữ cơ thể và lắng nghe. Điểm đáng chú ý là những kỹ năng này cần được đưa vào thực tế thay vì chỉ đọc và ghi nhớ.

3/ Nghệ thuật kết nối đỉnh cao trong giao tiếp – John C. Maxwell

Nếu vấn đề của bạn không chỉ là “nói gì” mà là làm thế nào để thực sự kết nối với một người khác, đây là một lựa chọn phù hợp. John C. Maxwell nhấn mạnh rằng kết nối không phải năng khiếu bẩm sinh mà là một kỹ năng có thể rèn luyện. Cuốn sách tập trung vào những nguyên tắc và hành động cụ thể để xây dựng mối quan hệ với người khác.

4/ Nghệ thuật giao tiếp để thành công nơi công sở – Leil Lowndes

Những cuộc trò chuyện khó khăn xuất hiện rất nhiều trong môi trường làm việc: bất đồng với đồng nghiệp, xử lý một người khó tính, thể hiện quan điểm với cấp trên hay giải quyết những vấn đề nhạy cảm. Cuốn sách đưa ra 72 thủ thuật hướng đến những tình huống giao tiếp thực tế nơi công sở, trong đó có các yếu tố như sự tự tin, quan tâm và cách xây dựng quan hệ với đồng nghiệp.

5/ 25 thuật đắc nhân tâm – John C. Maxwell

Giao tiếp không chỉ là cách nói chuyện mà còn là khả năng tạo dựng quan hệ và khiến người khác cảm thấy được tôn trọng.  “25 thuật đắc nhân tâm” tập trung vào những cách thức xây dựng thiện cảm, chinh phục lòng người và tạo ra những mối quan hệ tốt đẹp hơn trong cuộc sống cũng như công việc.

Có thể sử dụng AI để hỗ trợ chúng ta học cách giao tiếp, nhưng không nên để AI giao tiếp thay mình. Bởi cuối cùng, không có chatbot nào có thể thay thế những trải nghiệm chỉ có được khi chúng ta thật sự bước vào một cuộc trò chuyện, lắng nghe một người khác, mắc một lỗi nhỏ, sửa chữa nó và dần học cách tin tưởng vào chính mình.